HOME    ..SVNFolkNIEUWSCURSUSSENLINKSARTIKELENCONTACTLOGIN

.Login.







De kanonaki, het Oosterse geluid in de Griekse muziek


Geschreven door Henk Scholte, maart 2016

 

Geschiedenis

Sinds een aantal jaren bespeel ik naast de sandouri ook de kanonaki (kanun). 

De oorsprong van de kanun lag in Perzië en Irak. Duizenden jaren voor Christus ontstaan in het toenmalige Mesopotamië(Grieks voor twee-stromen-land). Ook in geschriften uit de klassieke Griekse Oudheid (Aristotelis) vinden we het terug. Helaas zijn er geen afbeeldingen uit deze tijd bewaard gebleven. 

De Griekse wiskundige Pythagoras (ca. 500 v. Chr.) zou ook enige ontwikkelingen hebben toegevoegd aan de kanonaki. Waarschijnlijk heeft hij het instrument ontdekt tijdens zijn reizen door Mesopotamië. De vorm (rechthoekige driehoek) van de  kanonaki berust op toeval en niet op zijn welbekende formule A² + B² = C².

De in Oost en West invloedrijke geleerde en filosoof al-Farabi (870 – 950) zou de kanun in de tiende eeuw in Bagdad ontwikkeld hebben. Op reliëfs, muurschilderingen en in handschriften uit de Byzantijnse tijd wemelt het van de psalter-achtige instrumenten, in de vorm van een driehoek of trapezium. Het is niet goed duidelijk of het om een kanun(kanonaki), harp of cimbalom(sandouri) gaat.

Het gebruik van mandels (hefboompjes voor instellen halve, kwart en zesde toonsafstanden) zijn eind 19de eeuw geïntroduceerd. Voor die tijd moest de speler op een bepaalde afstand vanaf de stem-pen de snaar(snaren) indrukken om de interval aanpassing te doen. Vergelijkbaar met de ud.

Ondanks deze toch nog vrij moderne innovatie kunnen de kanuns(kanonaki’s) niet exact de traditionele interval verhoudingen van de Arabisch maqam(toonladders) of Ottomaanse (Turkse) makam reproduceren. Maar toch vele malen beter dan de West-Europese stemming van bijvoorbeeld bouzouki en sandouri.

Beschrijving kanonaki

De kanun of kanonaki wordt bespeeld in het Midden Oosten, Centraal Azië en Zuid-Oost Europa. De naam is afkomstig van het Arabische woord kanun of qanun. Dit betekent regel, wet, norm of principe. In het oud Grieks ook κανών.

Ondanks dat de kanun wijd verspreid wordt gemaakt en gespeeld in de Arabische landen worden de betere kanuns gebouwd in Turkije. Het algemeen geaccepteerde kwart-tonen systeem(geaccepteerd in 1930) in Arabië wordt niet meer voldoende gevonden door de Arabische muzikanten. Ook vanwege deze redenen worden de kanuns door hun besteld van de Turkse bouwers.

De kanonaki behoort tot de familie van de plankzithers (of wel psaltiri). De vorm is een rechthoekige driehoek. Hierin duidelijk een verschil met de trapeziumvormige sandouri. De kanonaki is een grote platte houten doos met een hoogte van ongeveer 7 centimeter waarover de snaren zijn gespannen in groepen van 3 stuks. De stemming is diatonisch(gebruikt alleen de “witte toetsen” achter elkaar) en niet zoals op de sandouri chromatisch(zowel de “witte als zwarte toetsen” achter elkaar).

Per noot zijn er steeds een set van drie gelijkgestemde snaren. Deze worden tegelijkertijd aangeslagen waardoor er een redelijk volume wordt gemaakt. De snaren waren in vroegere tijden gemaakt van de darmen van geit of schaap. Tegenwoordig van kunststoffen zoals nylon of PVF(polyvinylfluoride). De snaren lopen vanaf de stempennen (links), over een brug naar rechts. 

De brug leunt hierbij op een aantal open vlakken welke bespannen zijn met natuurvel of een kunststof vel. In vroegere tijden van vissenhuid, later van koeienhuid en tegenwoordig dus van kunststof PET(polyethyleentereftalaat). De snaren worden gestemd met een stemsleutel. 

Het bijzondere van de kanonaki zijn de mandels(mandalia). Aan de linkerkant zitten kleine metalen hefboompjes die neergeklapt of omhoog gezet kunnen worden. Hierdoor kun je de snaar enkele millimeters langer of korter maken waarmee je de klank lager of hoger kunt maken. Noodzakelijk vanwege de diatonische stemming om de halve tonen te kunnen instellen tijdens het spelen. Per halve toon zijn er 1, 2, 3 of soms 6 hefboompjes beschikbaar.

Op een kanun uit Armenië of Azerbeidzjan is er maar één hefboompje aanwezig voor de halve tonen. Op een Arabische kanun zijn het er twee vanwege de kwarttonen. Op de Turkse, Griekse en Syrische kanuns zijn er meerdere hefboompjes per halve toon. Door deze onderverdeling van één hele toon in 12 delen is het mogelijk om op de kanonaki de oriëntaalse, Turks en Arabische toonsoorten te spelen. Dit is op een accordeon, piano, sandouri, gitaar of bouzouki dus niet mogelijk. Uiteraard kan dit wel op een viool of een ud.

25, 26 of 27 bundels van steeds 3 snaren geven een omvang van 3,5 octaaf. De snaren worden aangeslagen met de nagels van de vingers of met een plectra welke met metalen ringen vastgezet worden op de wijsvingers. De plectra zijn strookjes gemaakt uit de schild van een schildpad of van kunststof. 

De kanonaki ligt meestal op de knieën van de muzikant. Zelf heb ik de ervaring dat de klank toch helderder is wanneer de kanonaki op een standaard rust dan op de knieën ligt. De knieën dempen het geluid van de klankkast enigszins. 

Er worden vele houtsoorten in het instrument verwerkt. Het inwendig frame bestaat uit beuken- en vurenhout. De zijkanten uit ebben- en rozen hout. Het klankbord bestaat uit plataan. De versieringen en klankgaten uit wengé. De brug is van ahorn. De stempennen zijn van ebbenhout.

De betere bouwers zijn zonder uitzondering in Turkije actief. Meesters in het bewerken van hout voorzien de kasten met mooi inleg werk van bijzondere houtsoorten en paarlemoer. Er zijn bij mijn weten geen bouwers actief in Griekenland.

De kanonaki in de Griekse muziek

De kanonaki is met de bevolkingsuitwisseling van 1922 naar Griekenland gekomen net zoals de sandouri. De kanonaki ziet men vooral terug komen in de meer smyrna rebetika en de muziek van Ottomaanse herkomst. Vaak in combinatie met viool en ud. De kanonaki kan zowel als melodie-instrument als ritme en harmonisch(akkoorden) instrument bespeeld worden.

Bekende Griekse kanonaki bespelers zijn: Kostas Vómvolos, Sofia Lambropoulou en Manolis Karpathios in Athene. Turkse kanun bespelers zijn o.a. Göksel Baktagir en Halil Karaduman.